Họ và tên ‘kể chuyện’ tổ tiên

Người đọc Họ và tên: một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt, công trình nghiên cứu mới của Trần Quang Đức, có thể sẽ có chút trầm ngâm, thậm chí… giật mình. Chẳng hạn về chữ “Thị”. “Em gái tôi và rất nhiều bạn, thế hệ từ 1995 – 1996 trở về sau, đặc biệt là ở thành phố, trong tên đã ít chữ Thị dần. Đội 7X vẫn còn rất nhiều, 8X ít hơn, 9X bớt hẳn. Rất nhiều người cảm giác chữ Thị là quê, là xấu. Song khi đọc Họ và tên, ta thấy có một hành trình phát triển. Nó không hề xấu”, Trần Quang Đức chia sẻ.

Họ và tên: một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt dành một phần nội dung để giải thích về chữ Thị trong tên họ mà giờ đây số lượng người dùng đã ít đi nhiều. Qua sách, người đọc biết câu chuyện một buổi chiều thu 1782, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác thảo thơ, rồi đề tên “Bần y Lê thị, biệt hiệu Hải Thượng Lãn Ông đề”. Họ cũng thấy Cao Bá Quát gọi bạn là Quan thị, Mã thị, Phạm thị… Chữ Thị ở đây có nghĩa là thị tộc, không phân biệt nam nữ… Tác giả cũng cho biết cách gọi có chữ thị ở Trung Quốc chịu ảnh hưởng của tư tưởng trọng nam khinh nữ, dẫn đến kiểu gọi như “Hoàng thị, vợ Ngô Hy Khánh”. Trong khi đó, ở nước ta, người phụ nữ được gọi họ tên đầy đủ với chữ Thị, không cần giấu giếm. Điều này chứng tỏ họ vẫn luôn có vai trò vị thế nhất định…

Nhiều câu chuyện lịch sử với những dẫn chứng cụ thể từ sử liệu được đưa ra trong Họ và tên. Nhờ nguồn tư liệu dày dặn, có câu chuyện nhiều người đã biết, nhưng dưới ngòi bút của Trần Quang Đức cũng trở nên hấp dẫn hơn, như việc đặt tên xấu để con dễ nuôi. Để nói về việc đặt tên này, nhà nghiên cứu nhắc đến số lượng con cái được sinh và đã mất rất sớm trong cung đình. Chẳng hạn, vua Thiệu Trị (1807 – 1847) có 64 người con, trong đó có 12 người con chết yểu và 17 người không qua được tuổi lên 10…

Sách cũng có câu chuyện về những âm mưu, “cung đấu”. Như chuyện triều Mạc khi tới hồi cáo chung, bị tru di cửu tộc đã buộc phải tản cư, phân tán thành nhiều dòng họ. Hay, tư liệu từ gia phả do Trần Quang Đức công bố cho thấy họ hàng tộc duệ của vợ chồng Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân phải đổi từ họ Trần sang họ Nguyễn. Họ cũng không quên căn dặn con cháu “sinh vi Nguyễn, tử vi Trần”, lúc sống núp dưới họ Nguyễn, khi chết quay về với họ Trần, sửa lại tính danh để đề vào mộ chí.

Chữa lành và cái nhìn đa chiều

Câu hỏi đặt ra: Có phải Trần Quang Đức muốn “giải ảo” lịch sử qua câu chuyện chữ Thị cũng như chuyện họ và tên hay không. Về điều này, tác giả chia sẻ: “Không phải giải ảo, mà đúng hơn, tôi dùng từ chữa lành. Càng đọc sẽ càng cảm thấy chữa lành, hãy biết yêu cái tên của mình. Tên chữ Thị không có gì xấu hết, nó chỉ là câu chuyện, câu chuyện nói rằng hãy biết yêu thứ mình đang có”.

Chính vì thế, trong câu chuyện kéo dài qua ngàn năm về họ và tên mà Trần Quang Đức kể, có thể thấy rất nhiều khát vọng đã được người xưa gửi gắm. “Hồ Quý Ly, chữ Ly là con trâu lông, có một người em tên là Hồ Quý Tỳ, Tỳ là con tỳ hưu. Gia tộc đó đặt tên theo mãnh thú, theo mô thức là muốn đứa con vững chắc và khỏe mạnh. Nhưng khi Hồ Quý Ly trở thành người đứng đầu quốc gia, lập ra triều đại mới thì chữ Ly lại đồng nghĩa với ly khai, ly tán, không hợp cho lắm. Nên ông đặt tên mới là Nhất Nguyên, giai đoạn tiếp theo đó ông xây dựng đế chế mới, cải cách quân đội, tiền tệ…”, Trần Quang Đức nói.

Họ và tên: một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt dừng việc khảo lịch sử ở mốc năm 1988. Về việc vì sao không kéo dài tiếp các nghiên cứu họ tên cho đến gần đây hơn, Trần Quang Đức chia sẻ: “Cuốn sách như một cái cây vẽ bao quát nhất về họ và tên. Những bạn nào nghiên cứu sâu hơn về biến động chữ Thị và cái tên thì trên cơ sở đó có thể tiếp tục đi sâu tìm hiểu”. Trước Trần Quang Đức, cũng có những nghiên cứu khác về họ tên người Việt. Tuy nhiên, những nghiên cứu này bị hạn chế vì tác giả không có “chìa khóa” cổ văn để đọc các văn bản cổ.

Bìa cuốn sách được vẽ trên ý tưởng về văn hóa Đông Sơn và một cây lớn. Ở đó, có những hoa văn của nền văn hóa này cũng như những vòng phát triển của cây. Nó cho thấy sự tiếp nối của lịch sử, văn hóa và những dòng họ, cũng như căn tính văn hóa của người Việt. Cuối sách còn có phụ lục giải nghĩa tên của vua quan, trí thức, hoàng nữ, công nữ VN. Điều này có thể tham khảo để đặt tên trong gia đình.

Về cuốn Họ và tên: một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt, nhà Việt Nam học Liam C.Kelley cho rằng: “Suy cho cùng, cuốn sách này cho thấy: Một thứ bé nhỏ như cái tên có thể hé mở cho ta một thế giới lớn hơn nhiều. Thông qua gia đình và triều đình, đền miếu và trường học, chiếu chỉ và lời ăn tiếng nói thường ngày, Trần Quang Đức đã cho thấy tên gọi có thể bảo vệ, tổ chức, thuyết phục, và đôi khi giải phóng con người; và lịch sử VN cũng đã đổi thay cùng chúng”.