Xác ướp hun khói tại Việt Nam – phát hiện khảo cổ học thế giới

Những di chỉ như Cồn Cổ Ngựa (Thanh Hóa), Mái Đá Điều (Thanh Hóa), Hang Mang Chiêng (Ninh Bình) và Hòn Hai Cô Tiên (Quảng Ninh) không xa lạ với cộng đồng khảo cổ học trong nước. Chúng đều thuộc nhóm những di chỉ tiêu biểu, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong khảo cổ học tiền sử VN.

Theo TS Nguyễn Khánh Trung Kiên (Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ), Cồn Cổ Ngựa có giá trị tiêu biểu trong nghiên cứu sinh kế thích nghi môi trường ven biển của cư dân cổ cũng như phong tục mai táng thời cổ. Trong khi đó, Mái Đá Điều là điển hình để nghiên cứu cách thức xử lý thi hài và tập tục mai táng trong thời kỳ văn hóa Hòa Bình. Hang Mang Chiêng cũng cung cấp tư liệu cho nghiên cứu cư trú hang động. Hòn Hai Cô Tiên là một trong những di tích khảo cổ then chốt để nghiên cứu tập tục mai táng trong hang động và các hành vi mang tính nghi lễ của cư dân tiền sử VN.

Giờ đây, những cái tên này lại một lần nữa được nhắc tới, trong một nghiên cứu khảo cổ học đa quốc gia do TS Hsiao-chun Hung (Đại học Quốc gia Úc) và GS Hirofumi Matsumura (Đại học Y khoa Sapporo) phụ trách chính. Trong đó, nhóm nghiên cứu gồm các nhà nghiên cứu từ Viện Khảo cổ học, Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ (VN) cùng nhiều nhà nghiên cứu quốc tế từ Đại học Quốc gia Úc, Đại học Y khoa Sapporo (Nhật Bản), Đại học Bắc Kinh (Trung Quốc). Nghiên cứu được công bố trên chuyên san PNAS (năm 2025) đã phân tích 54 ngôi mộ tiền sơ sử từ 11 di chỉ khảo cổ nằm rải rác khắp Đông Nam Á và miền nam Trung Quốc. Các địa điểm quan trọng bao gồm: Huiyaotian và Liyupo (Quảng Tây, Trung Quốc), Gua Harimau (Indonesia), và đặc biệt là các di chỉ tại VN như Cồn Cổ Ngựa, Mái Đá Điều, Hang Mang Chiêng, Hòn Hai Cô Tiên.

Theo TS Nguyễn Khánh Trung Kiên, nghiên cứu cho thấy nhiều thi thể trong các ngôi mộ thời kỳ tiền Đá Mới đã được xử lý bằng phương pháp hun khói trên lửa trong thời gian dài. Đây là quy trình ướp xác tương tự phong tục được nghiên cứu dân tộc học xác nhận tại một số cộng đồng cư dân bản địa ở Úc và Papua (Indonesia).

TS Kiên cho biết thêm, trước đây ông cùng các nhà nghiên cứu chưa từng tiến hành các nghiên cứu chuyên biệt coi những di cốt này như một dạng “xác ướp” mà chỉ ghi nhận chúng như một dạng thức mai táng đặc biệt khi người chết được chôn trong tư thế nằm gấp gối.

“Tuy nhiên, kể từ đợt khai quật di chỉ Bàu Dũ tại tỉnh Quảng Nam vào năm 2017, chúng tôi bắt đầu nhận thấy nhiều mộ táng thời tiền sử phân bố tại VN nói riêng, Đông Nam Á nói chung và miền nam Trung Quốc rất có khả năng là những thi thể đã từng được xử lý để gìn giữ lâu dài bằng phương pháp hun khói”, TS Kiên nói.

Nghiên cứu khảo cổ học thế giới của năm

Viện Khảo cổ học Mỹ đánh giá đây là một trong 10 nghiên cứu khảo cổ học của năm 2025. “Chúng tôi đều rất thích công trình nghiên cứu, câu chuyện đằng sau cũng như những hàm ý về văn hóa và sự tiếp nối, các địa điểm và kỹ thuật cũng như cách tư duy mới về một bí ẩn cổ xưa. Một dự án thực sự truyền cảm hứng!”, ban giám khảo của cuộc bình chọn chia sẻ với nhóm nghiên cứu.

Nghiên cứu đa quốc gia này có đoạn: “Tục ướp xác bằng khói này không chỉ là giải pháp bảo quản thi thể trong môi trường nhiệt đới nóng ẩm mà còn phản ánh mối liên hệ văn hóa và tín ngưỡng sâu sắc giữa cư dân cổ đại ở khu vực này với các cộng đồng bản địa tại New Guinea và châu Úc ngày nay”.

TS Hsiao-chun Hung, một trong những thành viên chính của nhóm nghiên cứu, nhấn mạnh: “Nghiên cứu của chúng tôi có thể xem là công trình đầu tiên tại Đông Á đưa ra một hệ thống lập luận khảo cổ học hoàn chỉnh, kèm theo các phân tích thực chứng từ phát hiện tại di tích cho đến các kết quả phân tích trong phòng thí nghiệm nhằm làm rõ hiện tượng độc đáo này”.

Cũng theo nhóm nghiên cứu, đây là lần đầu tiên khảo cổ học chứng minh rằng các trường hợp xác ướp được xử lý bằng cách hun khói tại Đông Á có niên đại sớm hơn không chỉ so với các xác ướp nổi tiếng của Ai Cập hay Nam Mỹ, mà còn sớm hơn hàng nghìn năm, qua đó mang lại những nhận thức đột phá đối với lịch sử toàn cầu của hiện tượng ướp xác.