Có phải ưu tú mới vào đại học, yếu thì học nghề?

 Đại học và nghề: Hai con đường khác nhau, không nên xếp hạng cao thấp

Tác giả người Mỹ Louis Rosen trong cuốn sách “Đại học không phải cho mọi người” và nhiều học giả giáo dục đã chỉ ra một nghịch lý: càng tuyệt đối hóa đại học, hệ thống càng dễ bỏ quên những năng lực nghề nghiệp thiết yếu của xã hội. Đại học rất quan trọng, nhưng không thể là chiếc khuôn duy nhất để đo giá trị người học. Thị trường lao động hôm nay không chỉ cần người có bằng ĐH, mà cần người biết làm việc, biết thích ứng và đặc biệt biết học suốt đời.

Bài học rút ra cho Việt Nam không phải là hạ thấp đại học, càng không phải là cổ vũ phân luồng sớm theo kiểu “học yếu thì đi học nghề”. Cách hiểu đó vừa sai, vừa nguy hiểm. Điều cần nói là: một nền giáo dục lành mạnh phải tạo ra nhiều lộ trình có phẩm giá như nhau. Đại học dành cho những người phù hợp với con đường học thuật và nghề chuyên nghiệp sâu. Giáo dục nghề nghiệp dành cho những người muốn đi nhanh vào thị trường lao động, muốn học qua thực hành, hoặc muốn phát triển nghề nghiệp theo hướng kỹ thuật, công nghệ, dịch vụ, sản xuất. Hai con đường ấy khác nhau, nhưng không nên bị xếp hạng cao thấp.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Bằng cấp  không còn là một “tấm vé an toàn”

Trong bối cảnh AI, yêu cầu cân đối càng trở nên cấp bách. World Economic Forum cho biết đến năm 2030, khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi, và gần 6/10 người lao động sẽ cần một hình thức đào tạo hoặc đào tạo lại nào đó. Nói cách khác, thị trường lao động đang bước vào thời kỳ biến động mạnh, nơi không ai có thể học một lần rồi dùng mãi. Tổ chức lao động Quốc tế ILO cũng cho biết GenAI có khả năng làm biến đổi đáng kể nhiều công việc, nhất là các công việc văn phòng, hành chính và xử lý thông tin lặp lại; điều đó có nghĩa là bằng cấp tự nó không còn là một “tấm vé an toàn” đủ dùng cho cả đời lao động.

Chính vì thế, học nghề hôm nay không thể bị hiểu đơn giản là học vài kỹ năng chân tay để đi làm ngay. Nếu chỉ dừng ở đó, giáo dục nghề nghiệp sẽ nhanh chóng lạc hậu trước công nghệ. Học nghề trong thời AI phải là học một tổ hợp năng lực rộng hơn: kỹ năng thực hành, kỹ năng số, khả năng đọc hiểu quy trình, tư duy giải quyết vấn đề, giao tiếp nghề nghiệp, tác phong làm việc, và quan trọng nhất là năng lực tự học để nâng cấp kỹ năng suốt đời. Nói ngắn gọn, giáo dục nghề không chỉ đào tạo “đôi tay”; nó phải đào tạo cả “cái đầu” biết thích ứng.

Đây cũng là chỗ cần nhìn lại cách hiểu về trung học nghề và phân luồng. Nếu phân luồng chỉ là chia học sinh thành hai ngả, một bên “ưu tú” đi đại học, một bên “thực dụng” đi học nghề, thì phân luồng sẽ thất bại ngay từ trong nhận thức xã hội. Phân luồng đúng phải là mở ra các lối đi khác nhau nhưng có liên thông, có cơ hội học tiếp, có khả năng quay lại học khi thị trường thay đổi. Một học sinh vào trung học nghề sau trung học cơ sở không nên bị đóng khung vào một số phận cố định. Em ấy phải có quyền hoàn thiện học vấn phổ thông cốt lõi, có kỹ năng nghề nền tảng, có năng lực số, và có cơ hội học lên khi đủ điều kiện. Chỉ khi ấy, phân luồng mới là tổ chức cơ hội, chứ không phải phân hạng cao thấp.

Từ góc nhìn đó, sứ mệnh căn cốt của các trường nghề cần được hiểu lại cho đúng tầm. Trường nghề không phải nơi “nhận phần còn lại” của hệ thống giáo dục. Trường nghề phải là thiết chế phát triển con người và phát triển kỹ năng cho nền kinh tế. Sứ mệnh của nó không chỉ là dạy để người học làm được một công việc hiện tại, mà là giúp người học có năng lực hành nghề, năng lực thích ứng với công nghệ mới, và năng lực học tiếp trong suốt cuộc đời lao động. Một trường nghề tốt không dừng ở chuyện dạy thao tác. Nó phải dạy tư duy nghề nghiệp, đạo đức nghề nghiệp, năng lực số, năng lực hợp tác với doanh nghiệp, và khả năng chuyển đổi nghề khi thị trường thay đổi.

Đại học rất quan trọng, nhưng không nên là con đường duy nhất của thanh niên. Xã hội hiện đại với nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ cần cử nhân và nhà nghiên cứu; nó còn cần kỹ thuật viên, thợ lành nghề, người vận hành hệ thống, nhân viên dịch vụ kỹ thuật, nhân lực chăm sóc và nhiều dạng lao động chuyên môn khác. Một nền kinh tế muốn đi xa bằng công nghệ mà coi nhẹ giáo dục nghề là một nền kinh tế tự làm yếu nền tảng của mình.

Vì vậy, thay vì đặt câu hỏi “đại học hay học nghề”, có lẽ nên hỏi theo cách khác: con đường nào giúp người học phát triển đúng năng lực của mình, có việc làm tử tế, và còn khả năng học tiếp khi công nghệ đổi thay? Trong thời AI, đó mới là câu hỏi quan trọng. Và đó cũng là lý do giáo dục nghề nghiệp phải được đặt lại đúng vị trí: không phải lựa chọn hạng hai, mà là một trụ cột của xã hội học tập và của tương lai người lao động.