Giải nhất cuộc thi nghiên cứu KHKT quốc gia: Bộ GD-ĐT vào cuộc, Viện Hóa học bác tin đồn

Dự án của học sinh đạt trình độ tương đương luận án tiến sĩ

Nguồn cơn của thông báo này bắt đầu từ những lùm xùm quanh dự án của 2 học sinh (HS) Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (Ninh Bình) được giải nhất cấp quốc gia cuộc thi KHKT năm học 2025 – 2026 (do Bộ GD-ĐT tổ chức). Dự án có tên “Phát triển vật liệu polyurethane composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh hướng tới ứng dụng trong xây dựng và đời sống”. Dư luận giới khoa học bắt đầu dậy sóng khi trên nhóm Liêm chính khoa học xuất hiện loạt bài nghi ngờ dự án của 2 HS Ninh Bình vi phạm liêm chính khoa học.

ẢNH: ALMÉRY JACQUELIN

Theo nhóm Liêm chính khoa học, để hoàn thành dự án, 2 HS Ninh Bình phải sử dụng hàng chục kỹ thuật phân tích và đánh giá phức tạp, vượt xa kiến thức và năng lực hiểu biết của các em. Nội dung nghiên cứu trong dự án tương đương với một phần luận án tiến sĩ và sâu hơn một luận văn thạc sĩ. Tất cả trang thiết bị thí nghiệm đều không sẵn có ở tuyệt đại đa số phòng thí nghiệm, viện nghiên cứu, trường ĐH không chỉ ở VN mà còn ở nhiều nước trên thế giới, lại càng không thể có ở các trường phổ thông nói chung và Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy nói riêng.

Đặc biệt, dựa trên những thông tin công khai rất hạn chế (liên quan tới cuộc thi KHKT), các thành viên nhóm Liêm chính khoa học đã đưa ra những bằng chứng được cho là “không thể chối cãi về sự liên quan của nhóm Hoàng Mai Hà với dự án của 2 HS Ninh Bình” (PGS Hoàng Mai Hà, Phó viện trưởng Viện Hóa học, Viện Hàn lâm KH-CN VN – PV).

Chẳng hạn, phần “Phương pháp nghiên cứu” trong poster của 2 HS, các bước trong quy trình 1 rất giống một quy trình được trình bày trong luận án tiến sĩ sắp bảo vệ của nghiên cứu sinh Hắc Thị Nhung do PGS Hoàng Mai Hà hướng dẫn. Hoặc một số hình ảnh khác trong poster của 2 HS giống hệt hình ảnh trình bày trong một số bài báo khoa học của nhóm PGS Hoàng Mai Hà, khiến dư luận nghi ngờ người trong nhóm PGS Hoàng Mai Hà cung cấp dữ liệu gốc, thậm chí làm thay poster cho 2 HS.

Trước những cáo buộc trên, một thành viên của nhóm Liêm chính tự giới thiệu mình là PGS Hoàng Mai Hà đã vào phản hồi trong nhóm và khẳng định mình “không quen biết, chưa từng gặp và không hướng dẫn các em HS của đề tài này”.

Viện hóa học rà soát nội bộ, bác bỏ cáo buộc

Cụ thể hóa thông báo chính thức, Viện Hóa học nhấn mạnh PGS Hoàng Mai Hà khẳng định không có bất kỳ mối liên hệ hay tham gia hướng dẫn nào đối với dự án của HS Ninh Bình. Vị chuyên gia này chỉ biết đến sự việc khi dự án bị bàn tán trên mạng xã hội và đã đề nghị cơ quan chức năng làm rõ để bảo vệ uy tín.

Viện Hóa học cũng đã chủ động rà soát danh sách HS, sinh viên đăng ký thực tập, nghiên cứu tại đơn vị trong giai đoạn 2024 – 2025. Kết quả không ghi nhận trường hợp nào liên quan đến 2 HS Ninh Bình có dự án đạt giải nhất cấp quốc gia nêu trên.

Viện Hóa học cũng cho rằng việc sớm có kết luận khách quan, minh bạch là hết sức cần thiết. Điều này không chỉ góp phần bảo vệ danh dự chính đáng của các nhà khoa học mà còn củng cố niềm tin của xã hội đối với các hoạt động nghiên cứu khoa học, đặc biệt là các sân chơi dành cho HS.

Tuy không trực tiếp lý giải vì sao nội dung poster của 2 HS Ninh Bình giống các nghiên cứu của nhóm PGS Hoàng Mai Hà, nhưng Viện Hóa học cũng đã diễn giải về cơ chế lan tỏa của kết quả nghiên cứu khoa học. Cụ thể, các kết quả nghiên cứu chế tạo vật liệu chống cháy của PGS Hoàng Mai Hà đã được công bố rộng rãi từ năm 2019 trên các kênh khoa học chính thống. PGS Hoàng Mai Hà cũng chủ động chia sẻ các báo cáo, kết quả nghiên cứu nhằm tạo điều kiện để cộng đồng khoa học, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ, tham khảo, kế thừa và phát triển các hướng nghiên cứu mới.

Việc có ai đó tiếp cận và sử dụng các kết quả đã công bố là hoạt động bình thường trong môi trường khoa học mở, miễn là quá trình khai thác đó tuân thủ nghiêm các quy định về liêm chính khoa học. Việc tuân thủ này thuộc trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức sử dụng kết quả. Đồng thời, việc đánh giá giá trị của công trình công bố sau là trách nhiệm của các hội đồng khoa học, của ban tổ chức các cuộc thi…

Đặt vấn đề trách nhiệm của ban giám khảo

Ngoài dự án giải nhất của HS Ninh Bình, nhiều dự án đạt giải cao cấp quốc gia khác của cuộc thi KHKT năm nay cũng được các thành viên nhóm Liêm chính khoa học nghi ngờ do “người lớn” làm. Với những dự án đạt giải nhất, ngoài dự án của 2 HS Ninh Bình còn có 2 dự án khác bị “điểm danh”.

Dự án “Ứng dụng AI để dự báo phát thải và chế tạo vật liệu hấp phụ mới nhằm thu giữ, chuyển hóa CO2 hướng tới Net Zero” của HS Trường THPT Ngô Quyền (Hải Phòng), được cho là có rất nhiều nội dung trùng khớp với các nghiên cứu đã công bố của PGS Đào Sỹ Đức, Phó trưởng khoa Hóa học, Trường ĐH Khoa học tự nhiên, ĐH Quốc gia Hà Nội.

Dự án “Nghiên cứu tối ưu biên dạng cánh tuabin gió trục đứng quy mô nhỏ phù hợp chế độ gió thấp ở VN bằng phương pháp mô phỏng CFD kết hợp AI” của HS Trường THPT Yên Mỹ (Hưng Yên), được cho là sử dụng công cụ đòi hỏi năng lực của kỹ sư lành nghề lâu năm.

Nhóm Liêm chính khoa học đặt vấn đề “Tại sao những dự án với dấu hiệu và bằng chứng bất thường, thậm chí phi lý như vậy vẫn được trao giải nhất?” rồi đặt câu hỏi về trách nhiệm của ban tổ chức cuộc thi, đặc biệt là vai trò của cá nhân trưởng ban giám khảo (GS Phạm Thành Huy), một nhà khoa học vật liệu, người có năng lực chuyên môn phù hợp trực tiếp đánh giá dự án của 2 HS Ninh Bình.

Trong cùng diễn biến, Báo Thanh Niên cũng đã nhận được thư của một bạn đọc đề nghị báo xác minh tính công khai và liêm chính của cuộc thi KHKT quốc gia năm học 2025 – 2026. Theo bạn đọc, kết quả cuộc thi năm nay chưa được công khai đầy đủ, chưa rõ ràng và không tiếp cận được trên kênh chính thức. Trong khi quy chế và các văn bản liên quan do Bộ GD-ĐT ban hành đều đặt ra yêu cầu về tính công khai, minh bạch, trung thực, khách quan trong tổ chức cuộc thi.

“Tôi đề nghị tòa soạn kiểm tra và làm rõ: kết quả cuộc thi đã được công bố ở mức độ nào; đã có quyết định phê duyệt kết quả hay chưa; danh sách dự án đạt giải, cơ cấu giải, căn cứ xét giải và thông tin liên quan có được công khai đầy đủ để xã hội giám sát hay không?”, bạn đọc viết.

Bạn đọc nói trên cũng cho rằng “đây không chỉ là câu chuyện của riêng một giải thưởng”, nếu quy trình công bố kết quả không rõ ràng, hoặc nếu có nghi vấn về liêm chính khoa học mà không được xem xét nghiêm túc, thì niềm tin của HS đối với một sân chơi học thuật cấp quốc gia sẽ bị ảnh hưởng đáng kể. Đặc biệt, đây lại là một cuộc thi có thể tác động đến hồ sơ HS, cơ hội tuyển sinh, nên sự ghi nhận thành tích, tính minh bạch và khả năng kiểm chứng là điều rất cần thiết.