Mở đường pháp lý cho thương mại hóa công nghệ

– Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khoá XV đã thông qua nhiều đạo luật quan trọng liên quan đến công nghệ, ông đánh giá như thế nào về tác động của các sửa đổi này đối với việc thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ viện, trường vào doanh nghiệp?

Theo tôi, điểm đột phá quan trọng nhất trong các sửa đổi luật lần này là sự chuyển dịch mạnh mẽ về tư duy chính sách khi coi kết quả nghiên cứu khoa học và tài sản trí tuệ không chỉ là sản phẩm học thuật, mà là một loại tài sản có giá trị kinh tế, có thể định giá, mua bán, chuyển nhượng, góp vốn hoặc sử dụng làm tài sản bảo đảm.

Đối với Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi), tư duy “tài sản hóa” quyền sở hữu trí tuệ được thể hiện rõ nét hơn. Đây là nền tảng pháp lý quan trọng để các kết quả nghiên cứu từ viện, trường có thể tham gia vào thị trường thông qua nhiều mô hình linh hoạt như chuyển giao quyền khai thác, góp vốn bằng sáng chế, thành lập doanh nghiệp spin-off hoặc hợp tác cùng doanh nghiệp phát triển sản phẩm mới. Đặc biệt, trong các lĩnh vực công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu hay công nghệ lõi, cơ chế này sẽ giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thị trường.

Với Luật Chuyển giao công nghệ sửa đổi, dư địa chính sách nằm ở việc tạo ra cơ chế thuận lợi hơn cho hoạt động chuyển giao, đồng thời thúc đẩy kết nối giữa bên có công nghệ và bên có nhu cầu ứng dụng. Nếu các quy định hướng dẫn được xây dựng hiệu quả, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn hơn trong việc đặt hàng nghiên cứu, nhận chuyển giao công nghệ hoặc cùng viện, trường phát triển các sản phẩm có khả năng thương mại hóa.

Trong khi đó, Luật Công nghệ cao sửa đổi cho thấy Nhà nước đang đặt công nghệ cao và công nghệ chiến lược vào vị trí ưu tiên trong chiến lược phát triển quốc gia. Điều này có ý nghĩa đặc biệt đối với các lĩnh vực như AI, an ninh mạng, dữ liệu, bán dẫn và tự động hóa – những lĩnh vực mà doanh nghiệp rất cần hợp tác với viện, trường để rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến sản phẩm ứng dụng thực tế.

– Theo ông, các quy định pháp luật mới đã đủ để tháo gỡ những điểm nghẽn trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đặc biệt là các vấn đề về định giá tài sản trí tuệ, chuyển giao quyền sở hữu và phân chia lợi ích giữa các bên hay chưa?

Tôi cho rằng, các sửa đổi luật lần này đã mở đúng hướng, nhưng chưa thể coi là đã tháo gỡ hoàn toàn những điểm nghẽn trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Điểm tích cực là pháp luật đã bắt đầu nhìn nhận kết quả nghiên cứu và tài sản trí tuệ như một loại tài sản có thể định giá, chuyển giao, mua bán, góp vốn, thế chấp và khai thác thương mại. Đây là bước chuyển rất quan trọng, bởi để kết quả nghiên cứu có thể đi ra thị trường thì trước hết phải xác lập rõ quyền sở hữu, giá trị tài sản và quyền khai thác. Các quy định mới cũng nhấn mạnh hơn việc hỗ trợ tạo lập, khai thác thương mại tài sản trí tuệ và đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp hợp tác.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở luật, mà nằm ở cơ chế thực thi. Định giá tài sản trí tuệ vẫn là bài toán khó, nhất là đối với các công nghệ mới như AI, dữ liệu, phần mềm, thuật toán và các giải pháp công nghệ cao.

Nếu chưa có phương pháp định giá đủ tin cậy, chưa làm rõ cơ chế phân chia lợi ích giữa Nhà nước, nhà khoa học, viện, trường và doanh nghiệp, thì các bên vẫn sẽ có tâm lý e ngại, sợ định giá sai, sợ thất thoát tài sản nhà nước và sợ rủi ro pháp lý nếu việc chuyển giao không thành công.

Vì vậy, dù các sửa đổi luật đã tạo nền tảng rất quan trọng, để các quy định thực sự phát huy hiệu quả, cần tiếp tục cụ thể hóa bằng các hướng dẫn rõ ràng về định giá tài sản trí tuệ, chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền khai thác, góp vốn bằng công nghệ và cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu ứng dụng.

– Khi các luật mới đã được thông qua, kỳ vọng lớn nhất của doanh nghiệp hiện nay là gì để các quy định này sớm đi vào cuộc sống và thúc đẩy hiệu quả hoạt động thương mại hóa công nghệ, thưa ông?

Kỳ vọng lớn nhất của cộng đồng doanh nghiệp hiện nay là các quy định mới phải chuyển được từ chỗ “đúng về mặt pháp lý” sang “có thể sử dụng được trong thực tế”. Doanh nghiệp không chỉ cần một khung pháp lý mang tính nguyên tắc, mà cần những quy trình rõ ràng và khả thi để biết phải thực hiện như thế nào trong từng bước cụ thể. Chẳng hạn, cơ chế đặt hàng nghiên cứu được thực hiện ra sao, thủ tục nhận chuyển giao công nghệ như thế nào, tài sản trí tuệ được định giá theo phương pháp nào, quyền khai thác thuộc về bên nào,…

Từ góc độ doanh nghiệp, theo tôi cần ưu tiên ba nhóm giải pháp. Thứ nhất, sớm ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành với quy định cụ thể về định giá, chuyển giao và góp vốn bằng tài sản trí tuệ.
Thứ hai, xây dựng các tổ chức trung gian chuyên nghiệp đóng vai trò kết nối giữa viện, trường và doanh nghiệp, có đủ năng lực để hỗ trợ từ khâu đánh giá công nghệ, tư vấn pháp lý đến xúc tiến thương mại hóa, thay vì chỉ dừng ở các hội thảo hay biên bản ghi nhớ hợp tác. Thứ ba, thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro và có chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu ứng dụng, thử nghiệm và thương mại hóa các công nghệ do Việt Nam làm chủ.

Nếu thực hiện tốt những nội dung này, các luật mới sẽ không chỉ hoàn thiện khung thể chế, mà còn tạo điều kiện để hình thành một thị trường công nghệ vận hành hiệu quả, qua đó thúc đẩy dòng chảy tri thức từ viện, trường sang khu vực doanh nghiệp và đóng góp thiết thực cho tăng trưởng kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo.

– Trân trọng cảm ơn ông!