Trăm năm đất tổ kim hoàn: Nơi an nghỉ của hai vị tổ sư

Người đời bảo quản, gìn giữ

Khu lăng mộ của hai vị tổ sư kim hoàn dưới thời nhà Nguyễn vốn là vùng hoang sơ, chỉ có các ngôi chùa thuộc các tổ đình Phật giáo xứ Huế. Trải qua chiến tranh, người dân Huế đã chôn cất mồ mả và dần biến thành khu nghĩa địa lớn tiếp giáp đến chân núi Ngự Bình.

Khoảng những năm 1990, chính quyền tỉnh Thừa Thiên-Huế (nay là TP.Huế) đã giải tỏa, quy hoạch thành khu dân cư để phục vụ nhu cầu nhà ở của cán bộ và người dân, riêng lăng mộ của hai vị tổ sư nghề kim hoàn vẫn được khoanh vùng bảo vệ. Giai đoạn khó khăn, một số hộ dân đã vào trong khuôn viên lăng mộ để canh tác, trồng rau, trồng đậu để sinh sống.

Bà Lê Thị Thuận (62 tuổi, được Ban đại diện tộc kim hoàn tại Huế giao trông coi khu lăng mộ) cho biết gia đình bà đến cư ngụ sát lăng hai vị tổ sư kim hoàn hơn 35 năm trước, khi nơi đây vẫn còn là vùng hoang sơ, mồ mả dày đặc. “Từ khi gia đình tôi dọn về đây, người dân quanh khu lăng mộ đều tỏ ra rất thành kính hai ngài. Mặc dù nằm giữa khu dân cư đông đúc nhưng lăng mộ của hai ngài luôn được người dân hương khói, không hề có tình trạng phóng uế, xả rác. Riêng gia đình tôi, bên cạnh việc thường xuyên hương khói, tranh thủ những khu vực đất trống đã thắp hương khấn xin ngài cho trồng rau, trồng đậu… để cải thiện cuộc sống”, bà Thuận nói.

Đến khi Ban đại diện tộc kim hoàn tại Huế tiến hành chỉnh trang, tôn tạo khu lăng mộ các khu vực đất trống đã được lát gạch nền, nên gia đình bà mới hết canh tác. Bù lại, gia đình bà được giao chìa khóa và trông coi lăng mộ với một khoản thù lao nhỏ. “Đây cũng là chút lộc nhờ lòng thành hương khói của gia đình tôi”, bà Thuận kể.

Kiến trúc tiêu biểu

Khu lăng mộ của hai vị tổ sư kim hoàn tại Huế gồm lăng đệ nhất tổ sư Cao Đình Độ xây dựng năm Canh Tuất (1810), lăng đệ nhị tổ sư Cao Đình Hương xây dựng năm Tân Tỵ (1821). Theo Ban đại diện tộc kim hoàn tại Huế, 2 lăng mộ được trùng tu lần thứ nhất vào năm Khải Định thứ 4 (1919) do cụ Huỳnh Côn chủ trì với công đức đóng góp của toàn thể môn đệ Cục Kim hoàn của triều Nguyễn.

Đến năm 1970, khu lăng mộ bị xuống cấp do chiến tranh và thời tiết tàn phá nên được trùng tu lần thứ hai. Đợt trùng tu này do cụ Triệu Mân, Chủ tịch Nghiệp đoàn ngành kim hoàn Trung – Cao nguyên và Nam phần chủ trì, với sự hội tụ tinh hoa về nghệ thuật và đóng góp tài chính của toàn thể môn sinh ngành kim hoàn trong cả nước.

Điểm nhấn của kiến trúc lăng mộ tổ nghề kim hoàn là cổng lăng gồm 4 trụ biểu cao. Bờ giải mặt trước của 2 trụ biểu chính giữa có đắp nổi 2 vế đối bằng chữ Hán. Khu lăng mộ có bình đồ hình trái xoài dài 17,5 m, rộng 11 m. Phía bên trái (nhìn vào) là lăng mộ đệ nhất tổ sư Cao Đình Độ, bên phải là lăng mộ đệ nhị tổ sư Cao Đình Hương. Hai ngôi mộ cách nhau 100 m và được định hướng đông, tây, nam, bắc theo la bàn cổ.

Kiến trúc nghệ thuật 2 lăng mộ tương đối giống nhau theo kiểu “nội công, ngoại quốc”, đây là kiến trúc văn hóa đặc trưng của triều Nguyễn. Về nghệ thuật trang trí, họa tiết trang trí khu lăng mộ được khảm sành sứ, thủy tinh tạo hình sống động. Lăng mộ chia thành 2 tầng, có cửa tam quan, bình phong long mã cuốn thư, bi đình; trụ biểu có câu đối, rồng chầu và trang trí các ô hộc hình cây lá được khảm sành sứ. Hai tầng mái lợp bằng ngói ống trang trí hoa văn chữ “thọ” theo lối triện, gọi là “câu đầu trích thủy”; trụ tròn đối hoa sen, long vân nổi lượn quanh theo kiểu “long vân đồng trụ”. Trên bờ nóc có biểu tượng “lưỡng long chầu nguyệt” như các di tích kiến trúc triều Nguyễn khác. Phần mộ hình tròn có đường kính 4 m, cao 1 m, chu vi có 3 lớp cánh hoa sen cách điệu.

Với giá trị văn hóa – lịch sử, kiến trúc nghệ thuật độc đáo, khu lăng mộ tổ nghề kim hoàn cùng với di tích từ đường tộc kim hoàn đã được Bộ VH-TT (nay là Bộ VH-TT-DL) công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1990. Đến năm 2016, với sự đóng góp của những người làm nghề kim hoàn trong cả nước, khu lăng mộ hai vị tổ sư được tiếp tục tôn tạo, chỉnh trang lăng mộ, xây dựng thêm nhà thờ, tường rào, cổng tam quan theo phong cách kiến trúc cổ Huế. Trong đó, ngôi nhà thờ được xây dựng bằng bê tông nhưng theo kiến trúc nhà rường 3 gian, bên trên phần mái có chạy nóc tè, gắn rồng, phụng.

Đến năm 2024, Ban quản lý tộc kim hoàn Huế tiếp tục xây dựng cổng chào vào khu di tích tại kiệt 175 Phan Bội Châu nhằm tôn vinh và nhớ ơn công lao của hai vị tổ sư. Đến nay, giữa phố thị đông đúc, khu lăng mộ hai vị tổ sư vẫn được chăm sóc trang nghiêm, là nơi cội nguồn linh thiêng để các thế hệ thợ kim hoàn và du khách tìm về. (còn tiếp)