Để phim kinh dị Việt trưởng thành cùng công nghiệp văn hóa

Với những nền điện ảnh đang phát triển, nơi nguồn vốn còn hạn chế, kinh dị là một thể loại có lợi thế về hiệu quả sản xuất, giúp nhà làm phim thử nghiệm ý tưởng và mở rộng khả năng tiếp cận khán giả.

Thực tế tại Hollywood đã minh chứng cho chiến lược kinh doanh bền vững này. Paranormal Activity hay Obsession mới đây là ví dụ về việc dùng chi phí tối thiểu để thu về lợi nhuận tối đa nhờ ý tưởng sắc bén và phát hành đúng thời điểm. Bản sắc thương mại của kinh dị còn được nâng tầm qua Get Out khi lồng ghép sắc sảo thông điệp phê bình xã hội, hay loạt phim The Conjuring biến một câu chuyện đơn lẻ thành một vũ trụ IP (hệ sinh thái thương hiệu) tỉ USD…

Kinh dị Việt và cơ hội từ chất liệu bản địa

Tại VN, sự chuyển dịch này có thể thấy qua các hiện tượng phòng vé như Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng, Heo 5 móng, Ma xó, hay Lầu chú Hỏa mới đây. Các tác phẩm này khai thác chất liệu tín ngưỡng, ký ức dân gian, những ám ảnh cộng đồng và các xung đột tâm lý để biến chúng thành trải nghiệm đại chúng. Những tín hiệu này cho thấy kinh dị Việt đang có cơ hội thoát khỏi định kiến về một dòng phim chỉ dựa vào yếu tố giật gân, hướng đến những cách khai thác bài bản hơn về câu chuyện, nhân vật và chất liệu văn hóa.

Trong bối cảnh nền tảng trực tuyến thay đổi thói quen thưởng thức, phim kinh dị vẫn có lợi thế riêng nhờ khả năng tạo trải nghiệm cộng đồng tại rạp. Một tiếng thét, một khoảnh khắc căng thẳng hay sự im lặng trong phòng chiếu tạo nên cảm xúc tập thể mà việc xem một mình tại nhà khó thay thế.

Không chỉ vậy, kinh dị còn là môi trường rèn luyện nghề nghiệp khắt khe. Ngân sách giới hạn buộc các nhà làm phim phải mài sắc ngôn ngữ điện ảnh. Biên kịch phải thiết lập một “luật chơi” siêu nhiên chặt chẽ, tạo bất an và dẫn dắt cao trào; đạo diễn phải thấu hiểu nghệ thuật ẩn hiện của mối đe dọa; trong khi các bộ phận diễn viên, quay phim, âm thanh, hóa trang, mỹ thuật phải phối hợp đồng bộ để trực tiếp điều khiển cảm xúc khán giả.

VN có một kho tàng chất liệu văn hóa phong phú: truyền thuyết dân gian, tín ngưỡng, phong tục, ký ức cộng đồng… Đây là nguồn cảm hứng lớn cho điện ảnh. Nhưng việc đưa những chất liệu ấy lên màn ảnh cần sự nghiên cứu nghiêm túc để tránh biến văn hóa thành lớp vỏ trang trí hoặc công cụ gây sợ hãi đơn thuần.

Nhìn ra thế giới, nhiều nền điện ảnh đã thành công khi biến nỗi sợ thành dấu ấn văn hóa riêng. Điện ảnh Nhật từng tạo dấu ấn với làn sóng J-Horror khi biến những vật dụng hiện đại như băng video, điện thoại thành vật dẫn của sự cô độc và cái chết; trong khi điện ảnh Hàn Quốc lại khéo léo dùng xác sống hay thuật phong thủy để mổ xẻ xung đột giai cấp và nỗi đau lịch sử.

Bài học ở đây là tìm cách để nỗi sợ mang bản sắc riêng. Một bộ phim kinh dị Việt có thể sử dụng chất liệu tâm linh, nhưng điều quan trọng là tác phẩm nhìn nhận những yếu tố đó như thế nào: là sự phản chiếu đời sống tinh thần, là biểu tượng văn hóa hay biến thành sự cổ súy cho những niềm tin thiếu cơ sở.

Cần một quá trình trưởng thành của thể loại

Sự quan tâm của cơ quan quản lý văn hóa trước những biểu hiện có thể ảnh hưởng đến nhận thức xã hội là cần thiết, bởi điện ảnh không chỉ phản ánh đời sống mà còn góp phần định hình cách công chúng tiếp nhận các giá trị văn hóa.

Tuy nhiên, việc đánh giá phim kinh dị cũng cần đặt trong tổng thể tác phẩm: thông điệp, cách xây dựng nhân vật, bối cảnh câu chuyện và thái độ của bộ phim trước những vấn đề được phản ánh. Một tác phẩm đưa yếu tố mê tín vào để phê phán, cảnh báo hay bóc trần sự lợi dụng niềm tin khác với một tác phẩm sử dụng nó như lời giải duy nhất để dẫn dắt khán giả.

Vì vậy, điều cần thiết là tạo ra một môi trường để thể loại này phát triển lành mạnh hơn. Sự quản lý với những tiêu chí rõ ràng sẽ giúp người làm phim hiểu ranh giới giữa khai thác chất liệu tâm linh văn hóa và lạm dụng yếu tố nhạy cảm, mê tín dị đoan.

Trách nhiệm của người sáng tạo

Về phía người làm phim, cần nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp. Nếu dùng chất liệu tín ngưỡng, cần nghiên cứu văn hóa. Nếu xây dựng thế giới siêu nhiên, phải trung thực với luật chơi của câu chuyện. Nếu chọn lời giải duy lý, nên chuẩn bị nền tảng từ đầu thay vì tạo cảm giác đánh lừa khán giả. Người xem không khó chịu vì phim giải thích bằng tâm lý, bệnh lý hay âm mưu con người. Điều họ đòi hỏi là sự thuyết phục trong cách kể chuyện và sự trung thực của tác phẩm với chính thế giới mà nó tạo ra.

Một nền điện ảnh trưởng thành không cần quay lưng với phim kinh dị. Ngược lại, nếu được làm bằng tư duy nghệ thuật, sự hiểu biết văn hóa và trách nhiệm xã hội, thể loại này có thể góp phần đa dạng hóa thị trường, tạo thêm sân chơi sáng tạo cho các nhà sản xuất vừa và nhỏ, giúp điện ảnh Việt tìm thấy những cách kể mới về văn hóa và con người.

Khi nỗi sợ được thể hiện bằng một ngôn ngữ điện ảnh văn minh và sắc sảo, phim kinh dị mà có thể trở thành tấm gương để xã hội soi chiếu những góc tối chưa được gọi tên, từ đó góp phần tạo nên những giá trị văn hóa mới, mở rộng thị trường và nâng cao vị thế của điện ảnh Việt.