Du sơn ngoạn thủy: ‘Tối đến Nha Trang rượu một hồ’

Dù chỉ ghi lại vài dòng trong Giấc mộng lớn khi thăm thú Nha Trang, nhưng Tản Đà cũng cho chúng ta hình dung phần nào biển cả nơi đây, “gần tới Nha Trang, có một cảnh rất đẹp: nước bể xanh biếc, những buồm thuyền đánh cá trắng phau, mỗi thuyền hai buồm, xa xa kết đội, thật là nhất hàng bạch lộ thượng thanh thiên”.

Vẫn duyên Nha Trang của Tản Đà, Hồi ký Quách Tấn kể lại câu chuyện hài hước đúng chất của thi sĩ làm báo núi Tản sông Đà. Xuân Mậu Thìn (1928), Tản Đà thôi làm Đông Pháp thời báo của Diệp Văn Kỳ, từ giã Sài Gòn về Bắc, đến tối ông ghé Nha Trang chơi, ở nhà người thân. Nhà thơ định bụng ngủ một đêm rồi lên xe về Bắc. Nhưng rồi gặp ông Lê Đình Xương là láng giềng của người thân, vốn hâm mộ tên tuổi thi sĩ. Hai người gặp nhau tương đắc lắm, trà rượu say sưa, nhà thơ quên luôn việc về quê. Trong Giấc mộng lớn, ký ức Tản Đà có ghi lại việc này: Tối đến Nha Trang, có thơ rằng: “Xóm Gà tan giấc, rạng vừng ô/Tối đến Nha Trang rượu một hồ”.

Một hôm Tản Đà cao hứng ước được ăn hàu uống rượu. Ông Xương thuận tình chiều bạn, mua 2 bình rượu ngũ gia bì, sắm dụng cụ cạy hàu cùng muối, tiêu, chanh… và thuê chiếc thuyền nhỏ, hai người chèo ra hòn Đỏ cách biển Nha Trang 2 km. “Rượu ngon, hàu ngọt hai ông bạn lo hưởng thú, không nghĩ gì đến tốc độ của thời gian”. Trời về chiều, nước dâng, thuyền cột lỏng dây bị sóng đánh dạt đi, còn 2 người phải tìm hốc đá tránh sóng tạt. Đến tối, người nhà không thấy 2 ông đâu, phải thuê thuyền, đốt đuốc ra hòn Đỏ tìm, mang 2 “thần cồn” về nhà, thật là một phen hú vía.

Tiếp trong ký ức Quách Tấn, trong thời gian làm việc ở tòa sứ Nha Trang, năm 1941 họ Quách có đón thi sĩ Bích Khê vào chơi. Nhân chủ nhật, tác giả của Xứ trầm hương cùng bạn hữu Thuần Phu đưa Bích Khê ra thăm Hòn Chồng. Địa danh này được Hồi ký Quách Tấn miêu tả: “Hòn Chồng là một cụm đá to lớn nằm nơi mé biển Cù Lao, cách Nha Trang chừng ba bốn cây số. Đó là một thắng cảnh của tỉnh Khánh Hòa”, được ngợi ca với lời thơ “Khăng khít thớt em nương thớt chị/Vững vàng hòn cháu đỡ hòn ông/Sóng xô đẩy mãi bền gan sắt/Rêu buộc ràng thêm chặt giải đồng”. Tại đây, họ Quách còn nhớ bạn bè tương đắc trải lòng tâm sự cùng nhau và ngâm thơ Hoàng hạc lâu của Thôi Hiệu.

Vẫn duyên thăm đất Nha Trang của văn thi sĩ, năm 1938, Mộng Tuyết, Đông Hồ cùng Lê Thọ Xuân cùng nhau làm một chuyến du lịch từ Hà Tiên ra Bắc. Đoàn ra Nha Trang sau khi đáp tàu hỏa từ Sài Gòn. Đến với xứ biển, cả đoàn được bạn của Lê Thọ Xuân “đưa đi thăm Thành cổ Khánh Hòa, Hải học viện, Tháp Bà, Hòn Chồng…”, hồi ký Núi mộng gương hồ của Mộng Tuyết ghi. Nhân chuyến dạo phố biển, Đông Hồ làm bài thơ ghi lại cảm xúc: “Gặp gỡ cần chi chuyện muộn màng/Non xanh biển bạc ánh trăng vàng/Người xưa duyên mới non sông cũ/Cảnh vật vì ai khéo điểm trang”.

“Chợ Cồn dưới vịnh cá giương mang”

“Vài tuần du lịch xứ Nha Trang/Phong cảnh thinh thinh mấy dậm [dặm] ngàn/Hòn Yến giữa vời chim quến ổ/Chợ Cồn dưới vịnh cá giương mang”, Trần Hữu Tư đã tức cảnh sinh tình khi đến phố biển Nha Trang năm 1937. Đến đây, ông thăm thú nhiều nơi, trong đó có ghé qua Hải học viện.

Viện Hải dương học ở Nha Trang ngày nay có tiền thân là Sở Hải dương học nghề cá Đông Dương (Service océanographique des pêches de l’Indochine) được lập năm 1922, sau đó nâng cấp lên thành Viện Hải dương học Đông Dương (Institut océanographique de l’Indochine) năm 1930. Cuộc viếng thăm của nhà du lịch Trần Hữu Tư (ông gọi là sở Hải học viện), cung cấp nhiều thông tin về viện. Theo Hải Long du ký, Hải học viện được bác sĩ Yersin thành lập, “trong sở Hải học viện của ông có nhiều thứ cá biển rất dị kỳ và cũng có nhiều thứ ốc, sò, tìm ở đáy biển, xem rất lạ mắt. Ông cũng có nuôi nhiều thứ thú vật để thí nghiệm và cũng có trồng nhiều vườn ký ninh”.

Xóm Bóng đến nay vẫn là một điểm đến du lịch hấp dẫn của Nha Trang. Trong chuyến đi của mình, Trần Hữu Tư cũng qua xóm này và ghi nhận: “Xóm Bóng là xóm của những người chài lưới ở trên hòn Tre, nằm ngay trước mặt châu thành Nha Trang, trên non dưới nước, xem rất hữu tình. Bỉ nhơn leo lên cao, ngồi trên một tản [tảng] đá, dưới gốc mấy cây thanh tùng, liệng mắt ra khơi, thấy mấy chiếc thuyền mành đang đi đánh cả, thả buồm vào cõi gió mây; khiến cho tâm trí được thư thả nhẹ nhàng”, Hải Long du ký ghi.

Lại tức cảnh sinh tình, sẵn khả năng thơ phú, vị du khách đất Nam kỳ xuất khẩu thành thơ về cảnh sắc này: “Kẻ gió mây người thì non nước/Hai phía đều chiếm được thú thanh/Cảnh lành như đợi người lành/Mua nhàn đôi khắc giả đành ngàn cân”. (còn tiếp)