Kỷ nguyên AI: Giáo dục ĐH chuẩn bị con người cho một tương lai… chưa tồn tại

Khi “chọn ngành” không còn là chiến lược an toàn

Trong một thời gian dài, việc chọn ngành học được xem như một quyết định mang tính “định đoạt tương lai”. Phụ huynh và học sinh tìm kiếm những ngành “ổn định”, “dễ xin việc”, “nhu cầu cao”, với kỳ vọng bốn năm đại học sẽ dẫn thẳng đến một con đường nghề nghiệp lâu dài. Tuy nhiên, AI đang làm đảo lộn logic này.

Theo Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), từ nay đến năm 2030, thế giới dự kiến tạo ra khoảng 170 triệu việc làm mới, song song với việc 92 triệu việc làm hiện tại bị thay thế hoặc tái cấu trúc bởi công nghệ. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng việc làm thay đổi, mà ở chỗ bản chất nghề nghiệp đang biến chuyển nhanh hơn chu kỳ đào tạo đại học.

Nhiều công việc của tương lai hiện chưa tồn tại ở thời điểm người học bước vào giảng đường. Đồng nghĩa với việc, chọn đúng ngành theo tiêu chuẩn của hôm nay không còn là bảo đảm cho ngày mai.

Định hướng nghề nghiệp trở thành bài toán khó

Nhiều ý kiến cho rằng, điều đáng lo hiện nay không nằm ở việc người trẻ chọn sai một ngành cụ thể, mà ở việc chọn ngành dựa trên những tiêu chí đã lỗi thời.

Từ góc nhìn công tác thanh niên và nghiên cứu xã hội, TS Nguyễn Nhất Linh – Ủy viên BCH TƯ Đoàn, Bí thư Đoàn TNCS Hồ Chí Minh Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương – nhận định rằng nhiều lựa chọn từng được xem là ổn định nay không còn là “bến đỗ” an toàn, buộc người trẻ phải đối diện với những biến động chưa từng có tiền lệ.

“Nhiều người vẫn nghĩ định hướng nghề nghiệp là chọn lấy một nghề và gắn bó suốt đời. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, định hướng nghề nghiệp cần được hiểu là định hướng một lộ trình rèn luyện năng lực để thích nghi và thích ứng với thời cuộc,” TS Nguyễn Nhất Linh nhấn mạnh.

Trong bối cảnh AI và tự động hóa làm mờ ranh giới nghề nghiệp, định hướng nghề nghiệp không thể chỉ dừng lại ở câu hỏi “làm nghề gì”, mà cần được nhìn nhận như một hành trình phát triển năng lực dài hạn, nơi người học phải sẵn sàng thích ứng với nhiều lần thay đổi trong suốt cuộc đời lao động.

Thực tế cho thấy, không ít bạn trẻ bước vào giai đoạn trưởng thành với tâm thế bối rối: có bằng cấp, có kiến thức, nhưng thiếu khả năng dịch chuyển khi công việc thay đổi. Đây không chỉ là vấn đề của cá nhân người học, mà phản ánh một khoảng trễ giữa giáo dục đại học và thực tiễn thị trường lao động.

Thị trường cần “hành trình”, không phải “điểm đến”

Mỗi khi nói về tác động của AI đến giáo dục, câu hỏi thường được đặt ra là: đại học cần trang bị thêm những kỹ năng gì cho sinh viên? Kỹ năng số, công nghệ, ngoại ngữ, tư duy phản biện, sáng tạo… danh sách này ngày càng dài. Tuy nhiên, theo các chuyên gia giáo dục, đây mới chỉ là phần ngọn của vấn đề.

Trong nhiều thập kỷ, giáo dục đại học vận hành dựa trên một giả định tương đối ổn định: nghề nghiệp có vòng đời dài; ranh giới ngành rõ ràng; người học chọn một ngành, học chuyên sâu rồi làm việc lâu dài trong ngành đó. Giả định này từng đúng, nhưng trong kỷ nguyên AI, nó đang dần không còn phù hợp.

Theo TS Trần Ngọc Tuấn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học FPT, một trong những thách thức lớn nhất của giáo dục đại học hiện nay không nằm ở việc thiếu kỹ năng, mà ở chỗ vẫn đào tạo theo logic nghề nghiệp cũ, trong khi thị trường lao động đã vận hành theo một logic hoàn toàn khác. AI không thay thế con người một cách đồng loạt, mà loại bỏ những vai trò không còn khả năng học lại, thích ứng và dịch chuyển. “Chúng ta không kỳ vọng đào tạo ra “người biết dùng AI”, mà là những con người có năng lực tạo giá trị bền vững trong kỷ nguyên AI”, TS Trần Ngọc Tuấn nhấn mạnh.

Trong bối cảnh đó, giá trị cốt lõi của người lao động không còn nằm ở việc làm thuần thục một công việc cụ thể, mà ở khả năng liên tục tái cấu trúc vai trò của chính mình. Điều thị trường cần không phải là những “điểm đến nghề nghiệp” cố định, mà là những con người đủ năng lực đi đường dài trong một hành trình nghề nghiệp liên tục biến động.

Đại học đang đứng trước một ngã rẽ

Trong kỷ nguyên AI, đại học không thể chỉ là nơi truyền đạt tri thức thuần túy, mà cần đóng vai trò chuẩn bị cho người học một hành trình nghề nghiệp dài hạn – nơi họ có thể thích ứng, tái tạo và làm chủ tương lai của chính mình.

Điều này đòi hỏi giáo dục đại học phải chuyển dịch sâu sắc: từ đào tạo theo tên ngành sang đào tạo theo năng lực; từ giáo trình cố định sang trải nghiệm học tập linh hoạt; từ chuẩn đầu ra ngắn hạn sang khả năng thích ứng dài hạn.

Khi tương lai nghề nghiệp không còn tuyến tính, giáo dục đại học không thể tiếp tục vận hành như một dây chuyền đào tạo cho những “điểm đến” cố định. Giá trị cốt lõi mà đại học cần trao cho người học không nằm ở việc họ sẽ làm nghề gì khi ra trường, mà ở năng lực tự học lại, tự dịch chuyển và tự tái tạo giá trị trong suốt một hành trình nghề nghiệp dài hạn. Trong kỷ nguyên AI, một nền giáo dục chỉ đào tạo cho việc làm đầu tiên là chưa đủ. Điều người trẻ cần là một nền giáo dục giúp họ đứng vững trước nhiều lần thay đổi, và đủ bản lĩnh để đi tiếp khi bản đồ nghề nghiệp không còn được vẽ sẵn.