“Mỏ vàng” từ phụ phẩm nông nghiệp

Chuyển từ “thải bỏ” sang tái tạo giá trị

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, mỗi năm Việt Nam tạo ra khoảng 160 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp, bao gồm 42,8 triệu tấn rơm rạ, 15 triệu tấn bã mía và 1,4 triệu tấn vỏ cà phê. Tuy nhiên, có tới 80% lượng phụ phẩm này chưa được tái sử dụng hiệu quả. Điều này đồng nghĩa với việc một nguồn tài nguyên khổng lồ đang bị lãng phí, thậm chí trở thành gánh nặng cho môi trường.

Nguyên nhân của tình trạng này đến từ nhiều yếu tố. Trước hết, nhận thức của người nông dân về giá trị kinh tế của phụ phẩm còn hạn chế. Phần lớn vẫn coi đây là chất thải cần loại bỏ, thay vì một nguồn nguyên liệu có thể tái khai thác. Bên cạnh đó, công nghệ xử lý phụ phẩm hiện nay chưa phù hợp với điều kiện sản xuất nhỏ lẻ, manh mún của đa số nông hộ. Ngoài ra, các chính sách hỗ trợ dù đã được ban hành nhưng còn dàn trải, thiếu trọng tâm vào phát triển các mô hình nông nghiệp tuần hoàn.

Dù vậy, thực tế đã xuất hiện những mô hình tiên phong cho thấy tiềm năng lớn của việc tái chế phụ phẩm. Tại Tây Nguyên – thủ phủ cà phê của cả nước, một số doanh nghiệp theo đuổi nông nghiệp xanh đã triển khai thu gom vỏ cà phê để ủ hóa vi sinh, sản xuất phân bón hữu cơ. Mô hình này giúp các trang trại giảm tới 70% chi phí mua phân bón hóa học. Không chỉ dừng ở hiệu quả kinh tế, loại phân bón hữu cơ này còn cải thiện độ mùn của đất, giúp cây trồng hấp thụ dinh dưỡng tốt hơn.

Quy trình ủ hóa vi sinh đòi hỏi thời gian tương đối dài, từ 110 – 120 ngày, hoặc rút ngắn còn 70 – 80 ngày khi kết hợp men vi sinh, phân lân, vôi và mật mía. Tuy nhiên, đổi lại là chất lượng phân bón được đảm bảo, đồng thời giảm thiểu độc tố, góp phần nâng cao độ bền vững cho sản xuất nông nghiệp.

Không chỉ vỏ cà phê, nhiều loại phụ phẩm nông nghiệp khác cũng đang được khai thác theo hướng gia tăng giá trị. Rơm rạ có thể sử dụng làm thức ăn gia súc hoặc nguyên liệu sản xuất giấy tái chế, trong khi bã mía có thể trở thành đầu vào cho sản xuất năng lượng sinh khối. Những mô hình này cho thấy, nếu được khai thác đúng cách, phụ phẩm không còn là “rác thải” mà chính là nguồn tài nguyên thứ cấp đầy tiềm năng.

Một trong những trụ cột quan trọng của kinh tế xanh chính là kinh tế tuần hoàn. Khác với mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống “khai thác – sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ”, kinh tế tuần hoàn hướng tới việc kéo dài vòng đời tài nguyên thông qua các hoạt động giảm sử dụng, tái sử dụng, tái chế và phục hồi vật liệu.

Theo các nghiên cứu quốc tế, kinh tế tuần hoàn là một hệ thống kinh tế dựa trên các mô hình kinh doanh mới, trong đó khái niệm “kết thúc vòng đời sản phẩm” được thay thế bằng việc tái tạo giá trị tài nguyên xuyên suốt toàn bộ chu trình sản xuất và tiêu dùng. Điều này đồng nghĩa với việc mọi nguồn lực đều có thể được đưa trở lại chu trình kinh tế, thay vì bị loại bỏ sau một lần sử dụng.

PGS TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn (ICED) cho rằng, trong bối cảnh tài nguyên ngày càng khan hiếm và áp lực môi trường gia tăng, kinh tế tuần hoàn là hướng đi tất yếu của nền kinh tế toàn cầu. Theo ông, để phát triển bền vững, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy, chuyển từ khai thác tài nguyên sang quản lý vòng đời tài nguyên.

“Điều này không chỉ giúp giảm chất thải mà còn tạo ra giá trị kinh tế mới từ những nguồn lực tưởng chừng đã bị bỏ đi”, ông Quân nhấn mạnh.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long – vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước tiềm năng phát triển kinh tế tuần hoàn đặc biệt lớn. Đây là khu vực có nguồn phụ phẩm dồi dào từ lúa gạo, thủy sản và trái cây. Các loại phụ phẩm như rơm rạ, vỏ trấu, phế phẩm thủy sản hay bã trái cây hoàn toàn có thể được tái chế thành phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc năng lượng sinh khối.

Việc tận dụng hiệu quả các nguồn phụ phẩm này không chỉ giúp nâng cao giá trị tài nguyên mà còn góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường, tạo thêm sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân.

Đổi mới sáng tạo – chìa khóa chuyển đổi

Để kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn phát huy hiệu quả, đổi mới sáng tạo đóng vai trò then chốt. Theo TS Nguyễn Hồng Cẩm, Đại học Nam Cần Thơ, quá trình này không chỉ dừng lại ở đổi mới công nghệ, mà còn bao gồm đổi mới mô hình kinh doanh, tổ chức lại chuỗi giá trị và phương thức cung ứng sản phẩm.

Các nghiên cứu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy, đổi mới sinh thái là việc tạo ra các sản phẩm, quy trình hoặc mô hình quản trị mới, giúp cải thiện đáng kể tác động môi trường so với các giải pháp truyền thống. Đây chính là nền tảng để doanh nghiệp vừa nâng cao năng lực cạnh tranh, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

PGS TS Nguyễn Hồng Quân cũng nhấn mạnh rằng đổi mới sáng tạo trong kinh tế xanh không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là câu chuyện về hợp tác. Theo ông, để thúc đẩy chuyển đổi xanh cần có sự tham gia của nhiều chủ thể như doanh nghiệp, nhà nước, trường đại học và các tổ chức xã hội.

Sự phối hợp này sẽ tạo nên một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nơi các ý tưởng mới được hình thành, thử nghiệm và nhân rộng, từ đó phục vụ mục tiêu phát triển bền vững. Đây cũng là điều kiện quan trọng để các mô hình kinh tế tuần hoàn có thể phát triển ở quy mô lớn, thay vì chỉ dừng lại ở các mô hình thí điểm.

Trên thực tế, nhiều mô hình kinh tế xanh đã và đang được triển khai tại Việt Nam như nông nghiệp tuần hoàn, khu công nghiệp sinh thái, tái chế rác thải nhựa hay phát triển năng lượng tái tạo. Những mô hình này không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính mà còn mở ra các ngành kinh tế mới, tạo thêm động lực tăng trưởng.

Có thể thấy, từ những phụ phẩm tưởng chừng bỏ đi, kinh tế tuần hoàn đang mở ra một “mỏ vàng” mới cho doanh nghiệp và nền kinh tế. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần có sự thay đổi đồng bộ từ nhận thức, công nghệ đến chính sách và mô hình hợp tác. Khi đó, kinh tế xanh không chỉ là xu hướng, mà sẽ trở thành nền tảng cho một mô hình tăng trưởng bền vững trong tương lai.