Retraction Watch đưa tin về liêm chính khoa học ở Việt Nam

Bước đi quyết liệt từ hướng dẫn mới

Mới đây, trang Retraction Watch, một trang tin hàng đầu thế giới về liêm chính khoa học đăng bài viết có tiểu đề: “Các nhà nghiên cứu Việt Nam có thể bị cấm nghiên cứu và cắt kinh phí nếu vi phạm quy tắc liêm chính”. Nội dung bài viết không chỉ đề cập động thái mới đây của Bộ KH-CN nhằm siết chặt quản lý, áp dụng các chế tài nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm liêm chính khoa học mà còn nhắc đến các loạt bài điều tra trước đây của Báo Thanh Niên.

ẢNH CHỤP MÀN HÌNH

Mở đầu bài viết, Retraction Watch đưa tin Bộ KH-CN ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (ngày 25.5), và cho rằng đây là một bước đi quyết liệt. Hướng dẫn này yêu cầu các tổ chức khoa học và công nghệ phải thiết lập cơ chế kiểm soát, quy trình điều tra và xử lý nghiêm các hành vi sai phạm trong nghiên cứu.

Các hình phạt được đưa ra bao gồm: cảnh cáo bằng văn bản, yêu cầu đính chính hoặc rút bài, xin lỗi công khai, đình chỉ chức vụ, hoàn trả kinh phí tài trợ và đặc biệt là cấm tham gia vĩnh viễn vào các dự án khoa học tương lai đối với cá nhân gian lận dữ liệu hoặc đạo văn. Đáng chú ý, các vi phạm này sẽ bị lưu vết công khai trên nền tảng số quốc gia về quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Hướng dẫn cũng trực tiếp “gọi tên” việc lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Những hành vi dùng AI để tạo dữ liệu giả, xào nấu hình ảnh, ngụy tạo tài liệu tham khảo hoặc sử dụng các nội dung do AI tạo ra chưa qua kiểm chứng đều sẽ phải đối mặt với các mức phạt nặng nề.

Nhắc lại loạt bài điều tra của Báo Thanh Niên

Retraction Watch nhận định, động thái cứng rắn này từ phía Bộ KH-CN diễn ra sau hàng loạt vụ bê bối chấn động về đạo đức nghiên cứu tại Việt Nam bị phơi bày trong những năm qua. Chuyên trang quốc tế này đã dẫn lại loạt bài điều tra của Báo Thanh Niên xuất bản năm 2020 với nội dung vạch trần góc khuất tại một số trường đại học khi chi những khoản tiền lớn để “mua danh nghĩa” (affiliation) của các tác giả nước ngoài hòng trục lợi, làm đẹp hồ sơ để tăng xếp hạng (ranking) quốc tế một cách bất chính.

Tiếp đó, Retraction Watch cũng nhắc đến nhiều thông tin khác nhằm “điểm danh” một số vụ việc hoặc thực tế vi phạm liêm chính khoa học ở Việt Nam trong những năm qua. Đáng chú ý, Retraction Watch cho biết hệ thống dữ liệu của trang tin này ghi nhận hiện tại có tới 251 bài báo quốc tế bị rút (retraction) có ít nhất một tác giả liên quan đến các tổ chức, trường học tại Việt Nam.

Retraction Watch cũng trích đăng ý kiến TS Dương Văn Tú (Dương Tú), nhà nghiên cứu cao cấp tại ĐH Purdue (Mỹ), đồng thời là người sáng lập một diễn đàn về liêm chính khoa học tại Việt Nam với hơn 300.000 thành viên (TS Dương Tú cũng là một cộng tác viên thân thiết với Báo Thanh Niên.

“Trước đây, liêm chính khoa học tại Việt Nam chủ yếu được thúc đẩy qua các nguyên tắc chung và khuyến khích tự nguyện, thiếu cơ chế thực thi mạnh mẽ. Giờ đây, các nguyên tắc này đã được luật hóa thành các mệnh lệnh cụ thể, biến việc tuân thủ trở thành nghĩa vụ ràng buộc chính thức đối với cả nhà nghiên cứu, viện trường lẫn các cơ quan quản lý”, TS Dương Tú trả lời Retraction Watch.

Tuy nhiên, TS Dương Tú cho rằng mục tiêu của khung hướng dẫn mới của Việt Nam chỉ có thể đạt được nếu các quy định được thực thi nghiêm túc và giám sát chặt chẽ, thay vì “chỉ tồn tại trên giấy”.