Trăm năm đất tổ kim hoàn: Từ đường độc nhất vô nhị

CON CHÁU THỢ VÀNG

Sau khi ông Cao Đình Độ mất năm 1810, dù được thay cha nhậm chức Lãnh binh nhưng ông Cao Đình Hương xin từ quan về nhà để truyền bá nghề, thực hiện hoài bão của cha. Thời bấy giờ, dưới triều vua Gia Long, quan Thượng thư bộ Lại Trần Minh mời ông Hương về phủ dạy nghề cho 3 người con là Trần Hòa, Trần Điện, Trần Điền và 3 người cháu Huỳnh Quang, Huỳnh Bảo, Huỳnh Nhật. Năm 1821, sau khi ông Hương qua đời, theo di chúc của thầy, 3 anh em Trần Hòa, Trần Điện, Trần Điền ngược ra Thăng Long – Hà Nội mở lò thu nhận đệ tử.

Sau đó, 3 anh em họ Huỳnh lại xuôi vào Nam. Đến Phan Thiết, do một người qua đời, hai người còn lại dừng chân mở lò dạy nghề rồi các đệ tử của họ phát triển nghề về miền Tây. Vì vậy thợ kim hoàn ở Phan Thiết xem 3 anh em họ Huỳnh là tổ sư nghề kim hoàn.

Nhận thấy khu vực Gia Định phát triển nhưng chưa có thợ kim hoàn người Việt, từ Thăng Long, đến lượt anh em họ Trần bắt đầu hành trình xuôi vào phương Nam. Ba ông chọn địa điểm cách Chợ Lớn khoảng 1 dặm (khu vực cảng Bình Đông ngày nay) mở lò thợ bạc. Sau khi truyền nghề cho 36 lò thợ bạc ở Chợ Lớn, anh em họ Trần tiếp tục hành trình đến các tỉnh miền Tây, sang tận Campuchia, Thái Lan… rồi qua đời ở đâu thì không ai biết.

Tại Huế, những người học trò của nhị vị tổ sư từ làng Kế Môn theo chân vào Ngân tượng cục, khi ra khỏi cung cũng mở lò làm nghề. Từ đó, nghề vàng bạc bắt đầu phát triển lan tỏa khắp khu vực miền Trung.

Từ đường Tộc kim hoàn

Theo ông Nguyễn Banh, thành viên Tộc kim hoàn tại Huế, hồi thế kỷ 19, triều Nguyễn có cấp đất làm khu nhà thờ tổ nghề chung cho nhiều nghề ở Gia Hội (trước đây thuộc P.Phú Cát, nay là P.Phú Xuân). Đến đầu thế kỷ 20, với đạo lý “vô cổ bất thành kim”, ăn quả nhớ người trồng cây, đội ngũ thợ kim hoàn tại Huế thành lập Tộc kim hoàn, quy tụ toàn bộ người làm thợ kim hoàn để cùng nhau thắt chặt tình thầy trò, đồng môn, đồng nghiệp. Bất kể mang họ gì đều xem như con cháu của nhị vị tổ sư kim hoàn.

Sau khi thành lập, những vị cao niên có uy tín nhất trong nghề sẽ được bầu làm tộc trưởng Tộc kim hoàn, như cụ Đặng Hữu Thiện (mất năm 1984), cụ Trần Hữu Nhơn (đảm nhiệm từ năm 1984 đến khi qua đời năm 2018) và hiện nay là ông Nguyễn Thanh Lộc (chủ chuỗi tiệm vàng Tấn Lộc). Tộc trưởng Tộc kim hoàn của Huế có điểm đặc biệt là không có nhiệm kỳ, mà làm cho đến khi qua đời mới bầu người khác lên thay.

Sau đó, Tộc kim hoàn tại Huế đóng góp kinh phí, mua đất xây dựng nhà thờ tộc tại vị trí trước đây thuộc P.Phú Cát, nay là số 5 đường Chùa Ông, P.Phú Xuân. Nhà thờ Tổ kim hoàn (tức từ đường Tộc kim hoàn tại Huế) là ngôi nhà rường 1 gian 2 chái, lợp ngói liệt. Cổng vào được xây dựng theo kiến trúc truyền thống. Bên trong có các bàn thờ, hương án bằng gỗ chạm khảm rồng phụng và sơn son thếp vàng.

Phía trên cao của gian chính phía hậu điện treo 2 bức sắc phong của vua Khải Định và vua Bảo Đại có nội dung tương tự nhau, sắc phong cho nhị vị tổ sư kim hoàn là “Dực bảo trung hưng linh phò chi thần”.

Trong đó, bức sắc phong của vua Khải Định nguyên văn chữ Hán: “Sắc Thừa Thiên phủ, Hương Trà huyện, Đệ Lục phường, Kim hoàn cục. Phụng sự Kim hoàn khai nghệ, Cao Đình Độ, Cao Đình Hương đại lang. Nẫm trứ linh ứng tứ kim chính trực trẫm Tứ tuần đại khánh tiết, kinh ban bảo chiếu đàm ân, lễ long đăng trật. Trứ phong vi Dực Bảo Trung Hưng Linh Phò chi thần. Chuẩn kỳ phụng sự, dụng chí quốc khánh nhi thân tự điển. Khâm tai!

Khải Định cửu niên thất nguyệt nhị thập ngũ nhật”.

Dịch nghĩa: Sắc cho Cục Kim hoàn, phường Đệ Lục, huyện Hương Trà, phủ Thừa Thiên phụng thờ hai vị khai sáng nghề Kim hoàn là Cao Đình Độ và Cao Đình Hương. Linh ứng đã lâu, nay gặp dịp Tứ tuần đại khánh của trẫm đã bảo chiếu ra ân huệ rộng rãi, lễ lớn nên phong tặng Dực Bảo Trung Hưng Linh Phò chi thần. Chuẩn cho phụng thờ và dùng để ghi nhớ ngày mừng của nước mà tỏ rõ phép tắc thờ tự. Kính thay!

Ngày 25 tháng 7 năm Khải Định thứ 9 (nhằm ngày 25.8.1924).

Giữa từ đường còn treo một số hình ảnh tư liệu về nghề thợ kim hoàn, trưng bày một số sản phẩm trang sức tiêu biểu. Ngoài việc thờ cúng 2 vị tổ sư, ngôi từ đường còn là nơi sinh hoạt truyền thống của những người thợ kim hoàn tại Huế và những môn đồ làm ăn phát đạt nơi xa trở về. Di tích nhà thờ tổ nghề kim hoàn cùng với khu lăng mộ cũng đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia theo Quyết định số 168-QĐ/VH ngày 2.3.1990 của Bộ Văn hóa – Thông tin, nay là Bộ VH-TT-DL. (còn tiếp)