Vật thiêng của làng: Hai bộ xương ‘thần Nam Hải’ trên đảo Lý Sơn

Với giới khoa học và du lịch, 2 bộ xương cá voi hàng trăm năm tuổi đang được lưu giữ và thờ phụng tại lăng Tân, thôn Đông An Vĩnh (đặc khu Lý Sơn, Quảng Ngãi) là những bộ xương cá voi lớn bậc nhất VN. Còn với người Lý Sơn, họ gọi bằng cái tên đầy kính cẩn: cá Ông – hay “thần Nam Hải”. Bộ xương dài 22 m được sắc phong là Đồng Đình đại vương; bộ còn lại dài 18 m là Đức Ngư nhị vị tôn thần.

Theo lời kể của các bậc cao niên, khi cá Ông lớn lụy vào bờ, thân hình còn nguyên vẹn, nặng ước khoảng 55 tấn. Dân làng làm lễ, đào huyệt an táng nhưng không thể đưa thân cá vào, phải nhờ khi có một đợt sóng lớn mới hoàn tất. Sau 10 năm chôn cất, người dân mới làm lễ “thượng ngọc cốt”, cải táng và rước bộ xương vào lăng Tân thờ phụng.

Ban đầu, bộ xương cá Ông lớn dài đến 30 m, bộ còn lại khoảng 25 m. Qua thời gian và khí hậu biển, nhiều phần hư hại, hiện 2 bộ xương còn lần lượt

22 m và 18 m, nhưng quy mô vẫn khiến người xem choáng ngợp. Mỗi bộ cao gần 4 m, gồm 50 đốt sống đường kính hơn 40 cm, 28 xương sườn dài gần 10 m, xương đầu dài 4 m và xương ngà tới 4,7 m.

Suốt nhiều năm, 2 bộ xương được cất giữ kín trong hậu lăng. Mỗi năm, chỉ vào ngày 19 – 20 tháng chạp, lăng mới mở cửa một lần để kiểm tra, vệ sinh. Khi ấy, chủ vạn chài phải làm lễ, mở hũ sành đựng mỡ cá voi để lau chùi, bảo quản xương cốt – một nghi thức vừa mang yếu tố tâm linh vừa thể hiện sự tri ân.

Ông Phạm Trai, người trông coi lăng Tân, cho biết ngư dân trước mỗi chuyến ra khơi đều đến lăng thắp hương cầu mong trời yên biển lặng. Còn ai muốn vào hậu cung chiêm ngưỡng bộ xương cá Ông đều phải bày lễ vật xin phép, gồm hương, hoa, trầu, quả… Chính vì sự sùng kính ấy, người dân Lý Sơn một thời rất miễn cưỡng khi để khách tham quan tiếp cận nơi thờ tự linh thiêng này.

KHI “THẦN” BƯỚC RA ÁNH SÁNG

Năm 2019, Lý Sơn triển khai dự án phục dựng 2 bộ xương cá Ông và xây dựng nhà trưng bày tại lăng Tân, với kinh phí 14 tỉ đồng. Sau hơn 3 năm, công trình hoàn thành, mở ra cơ hội để công chúng được tận mắt chứng kiến truyền thuyết của biển đảo. Tháng 9.2024, Tổ chức Kỷ lục VN xác lập kỷ lục 2 bộ xương cá voi lớn nhất VN đối với hiện vật ở Lý Sơn.

Tuy vậy, phía sau sự kiện mang tính quảng bá ấy, trong tâm khảm nhiều người dân đảo vẫn còn nỗi băn khoăn. Với họ, cá Ông không đơn thuần là hiện vật trưng bày, mà là ân nhân từng cứu người, cứu tàu giữa biển khơi. Trên đảo Lý Sơn và dọc các làng biển Quảng Ngãi, hiện còn hàng chục bộ xương cá voi khác được gìn giữ tại các lăng thờ. Mỗi lần cá voi lụy bờ, dân làng tổ chức tang lễ trang trọng, để tang đủ nghi thức như đối với người thân trong gia đình.

Niềm tin vào cá Ông đã trở thành điểm tựa tinh thần cho những con người ngày ngày đối mặt với sóng gió. Hai bộ xương “thần Nam Hải” ở lăng Tân, vì thế, không chỉ là kỷ lục hay sản phẩm du lịch, mà là chứng nhân cho mối giao hòa giữa con người Lý Sơn và biển cả, nơi lòng biết ơn được gìn giữ qua nhiều thế hệ tựa như sóng vỗ quanh đảo tiền tiêu mỗi ngày.