Xuân về trảy hội muôn phương

Khi đất trời vào xuân, mọi miền quê trên đất Việt đều rộn ràng không khí lễ hội. Từ miền núi phía Bắc đến đồng bằng Bắc Bộ, từ dải đất miền Trung đến vùng sông nước Nam Bộ, những lễ hội đầu năm mở ra như những không gian tâm linh và văn hóa sống động – nơi cộng đồng gặp gỡ, ký ức tập thể được đánh thức, con người tìm lại mối liên kết với đất đai, tổ tiên và với chính mình.

Khi núi rừng cất tiếng gọi mùa xuân

Ở vùng cao phía Bắc, mùa xuân đến cùng tiếng khèn, tiếng trống, sắc váy áo rực rỡ và những cuộc hội làng chan hòa giữa núi non. Lễ hội Gầu Tào của người Mông, lễ hội Lồng Tồng của người Tày – Nùng, lễ hội Xên bản – Xên mường của người Thái… đều mang chung một tinh thần: cầu phúc, cầu mùa, cầu cho bản làng yên vui, con người khỏe mạnh, ruộng nương tốt tươi.

Không gian lễ hội thường là bãi đất đầu bản, thung lũng rộng, dưới chân núi – nơi cả cộng đồng tụ họp sau một mùa đông dài. Những trò chơi dân gian như ném pao, đánh quay, đẩy gậy, kéo co, cùng các điệu múa xòe, múa khèn, hát giao duyên… tạo nên một bản hòa ca của núi rừng, nơi con người không chỉ vui chơi mà còn tái khẳng định mối quan hệ gắn bó với cộng đồng và thiên nhiên.

Trong những năm gần đây, nhiều du khách tìm đến lễ hội vùng cao không chỉ để “xem hội”, mà để thực sự tham dự: mặc trang phục truyền thống, học thổi khèn, cùng người dân chuẩn bị mâm lễ, ăn bữa cơm đầu năm trong nhà sàn. Vì thế, du lịch cộng đồng không còn đơn thuần là việc “đưa khách đến”, mà là mở cánh cửa để du khách bước vào đời sống văn hóa bản địa. Khi du khách đến để lắng nghe, học hỏi và tôn trọng, lễ hội không bị hao mòn, mà ngược lại, được tiếp thêm sức sống mới.

Mùa lễ hội của ký ức làng xã

Nếu miền núi phía Bắc mang sắc màu nguyên sơ, thì lễ hội ở đồng bằng Bắc Bộ lại đậm đặc chiều sâu lịch sử và cấu trúc làng xã. Hội Gióng ở Sóc Sơn và Gia Lâm, hội Lim ở Bắc Ninh, hội chùa Hương, hội Yên Tử, hội đền Trần, hội đền Hùng… đều là những mốc văn hóa lớn, nơi tín ngưỡng dân gian, Phật giáo và lịch sử dân tộc giao thoa.

Không gian lễ hội gắn với đình, chùa, đền, miếu – những “trung tâm tinh thần” của làng quê. Người dân đi lễ không chỉ để cầu may, cầu tài, mà còn để “về làng”, gặp lại họ hàng, bạn bè, cùng nhau ôn chuyện cũ, nhắc lại công đức tổ tiên và các bậc tiền nhân. Bên cạnh nghi lễ là phần hội: hát quan họ, đấu vật, kéo co, đánh cờ người, rước kiệu… – những hình thức sinh hoạt cộng đồng vừa trang nghiêm vừa rộn ràng.

Đến với lễ hội đồng bằng Bắc Bộ hôm nay, du khách ngày càng có xu hướng tìm hiểu chiều sâu văn hóa: học hát quan họ tại làng Diềm, theo chân người hành hương trẩy hội chùa Hương bằng đò, tham gia lễ rước nước, lễ rước kiệu, hay cùng người dân nấu mâm cỗ cúng đầu năm. Lễ hội, vì thế, trở thành một “lớp học văn hóa sống”, nơi du khách không đứng ngoài quan sát, mà bước vào dòng chảy của đời sống cộng đồng.

Lễ hội giữa gió cát, biển trời và ký ức giao thoa

Miền Trung – dải đất hẹp, nhiều gió cát và bão tố – lại sở hữu những lễ hội mang chiều sâu đặc biệt, gắn với biển, với tổ nghề và với ký ức văn hóa Chăm – Việt. Lễ hội Cầu Ngư của ngư dân ven biển, lễ hội Kate của người Chăm, lễ hội làng nghề, lễ hội đền đài, lăng tẩm… đều phản ánh một mối quan hệ bền chặt giữa con người với tự nhiên và lịch sử.

Trong lễ hội Cầu Ngư, người dân không chỉ cầu cho một mùa biển yên lành, mà còn tưởng nhớ cá Ông – vị thần biển trong tín ngưỡng dân gian – như một biểu tượng của sự chở che và cứu độ. Trong lễ hội Kate, người Chăm tôn vinh các vị thần và vua Chăm cổ, tái hiện những nghi thức, trang phục, âm nhạc và điệu múa đã tồn tại hàng trăm năm. Lễ hội miền Trung vì thế mang vẻ trầm lắng, sâu sắc, ít ồn ào nhưng giàu nội lực văn hóa.

Du khách đến miền Trung mùa lễ hội thường tham gia những trải nghiệm gắn với đời sống bản địa: theo ngư dân ra khơi, tham gia lễ rước cá Ông, ở homestay làng chài, học làm gốm Chăm, dệt thổ cẩm, nghe kể chuyện về các vương triều xưa. Du lịch lễ hội ở miền Trung vì thế không chỉ là “xem nghi lễ”, mà là bước vào một không gian ký ức, nơi mỗi phong tục, mỗi nghi thức đều mang theo câu chuyện của một vùng đất nhiều thăng trầm.

Tinh thần Nam Bộ: cởi mở, phóng khoáng, chan hòa

Ở miền Nam, lễ hội mang một tinh thần khác: cởi mở, phóng khoáng, ít ranh giới và giàu tính cộng đồng. Lễ hội Nghinh Ông, lễ hội Bà Chúa Xứ núi Sam, lễ hội đua ghe ngo của người Khmer, lễ hội Ok Om Bok… đều gắn với sông nước, mùa màng và tín ngưỡng dân gian đa dạng.

Lễ hội ở Nam Bộ không khép kín trong không gian đình, đền, mà lan tỏa trên sông, trên bến, trên chợ, len vào đời sống thường nhật. Người ta đến lễ không chỉ để cầu khấn, mà để gặp gỡ, ăn uống, vui chơi, chia sẻ. Mâm cỗ lễ có thể trở thành bữa ăn chung, đoàn rước có thể trở thành dòng người hội tụ, và lễ hội trở thành ngày cộng đồng cùng nhau sống chậm, sống gần, sống cùng.

Du khách thường bị cuốn hút bởi sự thân thiện và cởi mở của người miền Nam: dễ dàng được mời ăn chung mâm, tham gia đua ghe, cùng thả đèn nước, cùng hát hò, cùng chèo thuyền trên kênh rạch. Trong bối cảnh du lịch phát triển mạnh, nhiều địa phương Nam Bộ đã chú trọng xây dựng sản phẩm du lịch lễ hội gắn với sinh thái, nông nghiệp và cộng đồng: tour xem lễ hội kết hợp tham quan làng nghề, vườn trái cây, chợ nổi; lưu trú tại homestay ven sông; trải nghiệm ẩm thực địa phương.